नालापानीको युद्ध

वि.सं. १८७१ को कात्तिक (सन् १८१४ अक्टोबर)। देहरादूनको उत्तर-पूर्वमा रहेको एउटा अग्लो डाँडामाथि बाँसको बार र ढुङ्गाले घेरिएको सानो किल्ला थियो — खलंगा। यहीँ अङ्ग्रेज–नेपाल युद्धको पहिलो ठूलो लडाइँ भयो, जसलाई आज हामी नालापानीको युद्ध भनेर चिन्छौँ।

किल्ला र रक्षक

ईस्ट इन्डिया कम्पनीको फौज देहरादूनतर्फ बढ्दै गरेको थाहा पाएपछि कप्तान बलभद्र कुँवरले आफ्ना मानिसलाई नालापानी डाँडामा सारे। किल्लाभित्र करिब ६०० जना थिए भनिन्छ; तीमध्ये सैनिकसँगै महिला र बालबालिका पनि थिए। तर किल्लाले भर पर्ने पानीको मुहान पर्खालबाहिर थियो — यही कमजोरी पछि निर्णायक बन्यो।

गिलेस्पीको आक्रमण

सन् १८१४ अक्टोबर ३१ मा मेजर जनरल रोलो गिलेस्पीले तोप र हजारौँ सैनिकसहित किल्लामा ठूलो आक्रमण गरे। गोर्खाली रक्षकहरूले पर्खालबाटै आक्रमण रोके। आफ्ना सैनिकलाई अघि बढाउन खोज्दै गर्दा गिलेस्पी किल्लाको नजिकै मारिए। घेराबन्दीको पहिलो दिनमै कम्पनीले आफ्नो सेनापति गुमायो।

घेराबन्दी र पानी

भारी तोप आइपुगेपछि अर्को सीधा आक्रमण भयो, तर त्यो पनि ठूलो क्षतिसहित विफल भयो। सीधा लडाइँबाट किल्ला जित्न नसकेपछि अङ्ग्रेजहरूले रणनीति बदले र किल्लाबाहिरको पानीको मुहान काटिदिए। निरन्तर तोपको प्रहार र तिर्खाबीच रक्षकहरूले करिब तीन दिन बिताए भनिन्छ।

अन्तिम रात

आत्मसमर्पण नगरी, नोभेम्बरको अन्त्यमा बलभद्र कुँवर बाँचेका करिब ७० जना साथीसँग रातको अँध्यारोमा घेरा तोड्दै किल्लाबाट निस्किए र नजिकका पहाडतिर लागे। एक महिना लामो घेराबन्दी यसरी सकियो।

शत्रुले दिएको सम्मान

युद्धपछि अङ्ग्रेजहरूले नालापानी नजिक दुईवटा स्मारक बनाए — एउटा गिलेस्पीको सम्झनामा, र अर्को आफ्ना वीर प्रतिद्वन्द्वी बलभद्र र उनका सैनिकहरूको सम्मानमा। विजयी पक्षले आफ्नो विपक्षीलाई यसरी सम्मान गरेको उदाहरण इतिहासमा विरलै पाइन्छ।

किन सम्झिन्छौँ नालापानी?

संख्या र हतियार दुवैमा धेरै कमजोर भए पनि एक महिनासम्म टिकेको यो सानो किल्लाले गोर्खाली योद्धाको ख्याति फैलायो। यही अनुभवले पछि अङ्ग्रेजहरूलाई गोर्खाली सैनिक भर्ती गर्न प्रेरित गर्‍यो भनिन्छ। नालापानी हार–जितको मात्र कथा होइन; यो साहस, त्याग र शत्रुबाट पाएको सम्मानको कथा हो।